Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «γνωστικές στρεβλώσεις» για να περιγράψουν τις παράλογες, υπερβολικές σκέψεις ή πεποιθήσεις που διαστρεβλώνουν την ικανότητα αντίληψης της πραγματικότητας ενός ατόμου συνήθως με αρνητικό τρόπο. Οι γνωστικές στρεβλώσεις είναι ένα σύνηθες φαινόμενο αλλά είναι δύσκολο να αναγνωριστούν. Αν παραμείνουν ανεξέλεγκτες, αυτά τα μοτίβα αυτόματων σκέψεων μπορεί να εδραιωθούν και ίσως να επηρεάσουν αρνητικά τον ορθολογικό τρόπο που παίρνετε αποφάσεις.

#1 Ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης

Με αυτό το διχοτομημένο μοτίβο σκέψης βλέπεις τα πράγματα  «άσπρα» ή  «μαύρα». Όλα είναι μόνο καλά ή μόνο κακά, μονο σωστά ή μόνο λάθος. Ο ασπρόμαυρος τρόπος σκέψης αποτυγχάνει να αναγνωρίσεις αποχρώσεις ανάμεσα στο μαύρο και το άσπρο. Βλέπεις μόνο δύο ακραίες πλευρές.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο ασπρόμαυρο τρόπο σκέψης έχεις?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο ασπρόμαυρο τρόπο σκέψης έχουν? 

#2 Μαύρος τρόπος σκέψης. Καταστροφολογία. Σκοπός η διαχείριση της καταστροφολογίας

Σε κάθε δυσάρεστο περιστατικό στη ζωή σου βλέπεις το χειρότερο πιθανό αποτέλεσμα, σκέφτεσαι το χειρότερο σενάριο. Εάν για παράδειγμα κάνεις μια νέα ενδιαφέρουσα γνωριμία, θα σκέφτεσαι συνεχώς το καταστροφικός της τέλος πριν καν αρχίσει.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο καταστροφολογικό τρόπο σκέψης έχεις.  Βαθμολόγησε τους γονείς. Πόσο καταστροφολογικό τρόπο έχουν? 

#3 Μελλοντολογία. Θετική μελλοντολογία- Αρνητική μελλοντολογία

Εάν έχεις το μοτίβο σκέψης, να προβλέπεις το μέλλον, τότε δεν μπορείς να δεις καθαρά τις πληροφορίες και τα γεγονότα. Επηρεάζεις τον εαυτό σου και τις σκέψεις σου είτε θετικά είτε αρνητικά. Μπορεί να προβλέπεις αυθαίρετα ότι τα πράγματα δεν θα πάνε καλά ή ότι τα πράγματα δεν θα πάνε καθόλου καλά ανάλογα με την διάθεση σου ή τα ερεθίσματα που λαμβάνεις. Για παράδειγμα πριν από κάποια θεατρική παράσταση θα ακούσεις τον εαυτό σου να λέει: Είμαι σίγουρη ότι όλα τα εισιτήρια θα έχουν πουληθεί μέχρι να φτάσουμε” ή ”Είμαι σίγουρη πως μας περιμένουν δύο καταπληκτικές θέσεις !

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο μελλοντολογικό τρόπο σκέψης έχεις? Βαθμολόγησε τους γονείς. Πόσο μελλοντολογικό τρόπο σκέψης έχουν οι γονείς σου?  

#4 Υπεργενίκευση είτε των καλών είτε των κακών στιγμών.

 Όταν υπεργενικεύεις, μπορείς να καταλήξεις σε ένα συμπεράσματα που βασίζεται μόνο σε ένα ή δύο μεμονωμένα περιστατικά, παρά το γεγονός ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη. Εάν για παράδειγμα ένας φίλος δεν καταφέρει να έρθει σε μία συγκέντρωση, αυτό δεν σημαίνει ότι θα παραλείπει πάντα να είναι συνεπής. Οι δηλώσεις υπεργενίκευσης συχνά περιλαμβάνουν τις λέξεις «πάντα», «ποτέ», «όλα» ή «τίποτα».

*Βαθμολόγησε από το 1 έως το 10 τον εαυτό σου. Πόσο υπεργενικεύεις? Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο υπεργενικεύουν?

#5 Ετικετοποίηση

Αυτή η στρέβλωση είναι ένας πιο σοβαρός τύπος υπεργενίκευσης που παρουσιάζεται όταν ετικετοποιείς κάποιον ή κάτι με βάση προηγούμενη εμπειρία ή προηγούμενη ετικετοποίηση. Μπορεί να  ετικετοποιείς ακόμα και τους εαυτούς σου με την ετικέτα του αποτυχημένου, του επιτυχημένου, του φωτισμένου, του ξεχωριστού, του καλού, του κακού ανθρώπου.

* Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο ετικετοποιείς?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο ετικετοποιούν? 

#6 Παράβλεψης της θετικής πλευράς. 

Το μοτίβο σκέψης «όλα ή τίποτα» συμβαίνει όταν  παραβλέπεις τις θετικές πληροφορίες σχετικά με ένα γεγονός και βλέπεις μόνο τις αρνητικές πτυχές. Όταν εμπλέκεσαι σε αυτό το είδος στρέβλωσης, μπορεί να αγνοείς κάθε κομπλιμέντο ή θετική ενθάρρυνση που λαμβάνει από τους άλλους.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο παραβλέπεις την θετική πλευρά των πραγμάτων? Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο παραβλέπουν την θετική πλευρά των πραγμάτων?

#7 Συναισθηματική συλλογιστική

Συναισθηματική συλλογιστική διαστρέβλωση συμβαίνει όταν πιστεύεις πως τα αρνητικά συναισθήματα που νιώθεις αντανακλούν την πραγματικότητα. Αφού αισθάνεσαι φοβισμένη τότε σίγουρα αυτό πρέπει να σημαίνει ότι όντως κινδυνεύεις. Για να αισθάνομαι ανόητη τότε σίγουρα πρέπει να είναι αλήθεια, είμαι ανόητη. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να αισθάνεται βρώμικος παρότι έχει κάνει κάνει μπάνιο δύο φορές μέσα σε μια ώρα.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο συναισθηματική συλλογιστική έχεις?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόση συναισθηματική συλλογιστική έχουν? 

#8 Προσωποποίηση

Τείνεις να παίρνει τα πράγματα προσωπικά. Ίσως καταλογίζεις στον εαυτό του πράγματα που κάνουν οι άλλοι ως αποτέλεσμα της δικής σου συμπεριφοράς. Όλα γυρίζουν γύρω από εσένα, εσύ είσαι το κέντρο του σύμπαντος, όλα και όλοι ασχολούνται μαζί σου. Κατηγορείς τον εαυτό σου για άσχημες καταστάσεις που όμως είναι πέρα από τον έλεγχο σου.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Βαθμολόγησε τον εαυτό σου. Πόσο παίρνεις τα πράγματα προσωπικά?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο παίρνουν τα πράγματα προσωπικά? 

#9 Απόδοση κατηγοριών

Πρόκειται για το αντίθετο της προσωποποίησης. Αντί να θεωρείς ότι πάντα φταις, νιώθεις πως δεν φταις ποτέ. Πάντα φταίνε οι άλλοι. Όλες οι ευθύνες αποδίδονται σε κάποιον άλλον ή σε κάποιο γεγονός, στον θεό, στην κακή την τύχη, στην κοινωνία, στο σύστημα, στο κάρμα αλλά ποτέ σε εσένα.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο αποδίδεις κατηγορίες στους άλλους? Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο αποδίδουν κατηγορίες στους άλλους?

#10 «Έχω πάντα δίκιο»

Σε αυτό το μοτίβο σκέψης  μπορεί να θεωρείς τις απόψεις σου ως αληθινά γεγονότα και ταυτόχρονα να αποτυγχάνεις να λάβεις υπόψη σου τα συναισθήματα των άλλων. Αυτή η γνωστική στρέβλωση μπορεί να δυσχεράνει τη δημιουργία και τη διατήρηση υγιών σχέσεων.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο ”Πάντα έχεις δίκιο”?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο ”Πάντα έχουν δίκιο” ? 

#11 Τάση για ιδιοτέλεια

Εάν έχεις την τάση να αποδίδεις όλα τα θετικά γεγονότα που συμβαίνουν στην ζωή σου μόνο στον εαυτό σου και παράλληλα να θεωρείς πως στα αρνητικά γεγονότα δεν είχες απολύτως καμία συμμετοχή. Τα αρνητικά γεγονότα συμβαίνουν στην ζωή σου χωρίς να έχεις καμία ευθύνη, είναι πέρα από τον έλεγχό σου. Αυτό το μοτίβο σκέψης μπορεί να σε οδηγήσει να αρνείσαι να παραδεχθείς τα λάθη και ατέλειες σου. Ζεις σε μια διαστρεβλωμένη πραγματικότητα, όπου αποκλείεται να κάνεις ποτέ λάθος.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο τάση για ιδιοτέλεια έχει?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο τάση για ιδιοτέλεια έχουν? 

#12 Τάση για ανιδιοτέλεια και «θεϊκή ανταμοιβή»

Σε αυτό το μοτίβο σκέψης,  μπορεί να περιμένεις θεϊκές ανταμοιβές για τις θυσίες που έχεις κάνει. Ίσως τείνεις να παραμελείς τα ενδιαφέροντα, τις υποχρεώσεις, τις σχέσεις, την ζωή και τα συναισθήματα σου, με την ελπίδα ότι θα ανταμειφθείς για την ανιδιοτέλεια σου από τον θεό, το σύμπαν, το Κάρμα, τον νόμο της δικαιοσύνης, την ισορροπία μεταξύ καλού και κακού. Όμως νιώθεις πικρία ή και θυμό που η θεϊκή ανταμοιβή που καρτερούσες δεν παρουσιαστεί ποτέ και νιώσεις πως το δίκαιο σύμπαν-θεός τελικά είναι άδικο μαζί σου. Τείνεις να έχεις την τάση να γαντζώνεσαι από την ελπίδα της θεϊκής ανταμοιβής και να υπομένεις καταστάσεις χωρίς να αντιδράς σε γεγονότα. Συχνά γίνεσαι αυτών που γνωρίζουν να χειρίζονται την ελπίδα σου για θεϊκή ανταμοιβή.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο έχεις τον τρόπο σκέψης της ” θεϊκής ανταμοιβής”? Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο έχουν τον τρόπο της σκέψης της ”θεϊκής ανταμοιβής”? 

#13 Δηλώσεις του «πρέπει»

Σκέψεις που περιλαμβάνουν τις λέξεις «πρέπει», «θα έπρεπε», «επιβάλλεται» σχεδόν πάντα συσχετίζονται με κάποια γνωστική στρέβλωση.

  • Θα έπρεπε να είχα κάνει αυτό σήμερα 
  • Πρέπει να είμαι πιο ήρεμη, πιο έξυπνη
  • Πρέπει να έχω πιο θετική σκέψη
  • Πρέπει να μην φοβάμαι καθόλου
  • Πρέπει να ξεπεράσω τον χωρισμό μου χθες
  • Θα έπρεπε να το είχα σκεφτεί, να το είχα μαντέψει.

Αυτός ο τρόπος σκέψης προκαλέσει συναισθήματα ενοχής ή ντροπής. Επίσης οι δηλώσεις αυτές είναι συνηθισμένες όταν αναφέρεσαι στις συντροφικές σου σχέσεις.

  • ” Θα έπρεπε να με είχε καλέσει πιο νωρίς
  • Θα έπρεπε να με ευχαριστήσει για όλη τη βοήθεια που προσέφερα
  • Θα έπρεπε να πει ένα ”Ευχαριστώ”
  • Θα έπρεπε να μην είχε τόση αχαριστία.

Τέτοιες σκέψεις μπορεί να σε κάνουν να αισθάνεσαι απογοήτευση, θυμό και πικρία όταν οι άλλοι αποτυγχάνουν να εκπληρώσουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες σου. Δεν ”διαβάζεις” τον κόσμο και τους ανθρώπους όπως πραγματικά είναι αλλά όπως θα ήθελες να είναι σύμφωνα με τις προσδοκίες σου.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο συχνά χρησιμοποιείς τον τρόπο σκέψης ”Θα έπρεπε να…”? Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο συχνά χρησιμοποιούν τον τρόπο σκέψης ”Θα έπρεπε να…΄΄? 

#14 Η πλάνη της αλλαγής της συμπεριφοράς

Αυτή η στρέβλωση προϋποθέτει ότι οι άλλοι άνθρωποι πρέπει να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους προκειμένου να είσαι ευτυχισμένη/ος. Οι άλλοι θα πρέπει να αλλάξουν το πρόγραμμα ή την συμπεριφορά τους για να σε ικανοποιήσουν. Για παράδειγμα, το παιδί σου, ο σύντροφος, ο φίλος σου, δεν θα πρέπει να φοράει το αγαπημένο του μπλουζάκι επειδή δεν σου αρέσει το συγκεκριμένο μπλουζάκι. Δεν θα έπρεπε να φάει μπροστά σου επειδή κάνεις δίαιτα. Δεν θα έπρεπε να κοιμηθεί επειδή εσύ θέλεις να πάτε για τρέξιμο.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο έχεις τον τρόπο σκέψης ”Αλλαγή της συμπεριφορά των άλλων για να είμαι εγώ καλά”?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο έχουν τον τρόπο σκέψης ”Αλλαγή της συμπεριφοράς των άλλων για να είμαι εγώ καλά” ?

#15 Διάβασμα της σκέψης των άλλων

Λειτουργείς ως  μέντιουμ και πιστεύεις ότι γνωρίζεις τι σκέφτονται ή αισθάνονται οι άλλοι χωρίς να έχεις την επιβεβαίωση των άλλων ή χωρίς να γνωρίζεις όλα τα δεδομένα. Πιστεύεις πως γνωρίζεις τις σκέψεις των άλλων και είσαι σίγουρη για αυτές. Εμπλέκεσαι σε ένα κυκεώνα δικών σου σκέψεων που τις τις μαντεύεις στους άλλους.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο έχεις τον τρόπο σκέψης ”Μέντιουμ”?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο έχουν τον τρόπο σκέψης ”Μέντιουμ”? Τι θα τους συμβούλευες?

#16 Η πλάνη του εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου

Εσωτερικός έλεγχος. Πιστεύεις ότι τα πράγματα είναι «εσωτερικά ελεγχόμενα» και για αυτό  κατηγορήσεις τον εαυτό σου ακόμη και για γεγονότα που είναι πέρα από τον έλεγχό σου. Κατηγορείς τον εαυτό σου για την συμπεριφορά κάποιου άλλου.  Πιστεύεις πως είσαι ο απόλυτα υπεύθυνος για την ζωή σου. Προσπαθείς να ελέγξεις τον εαυτό σου για να ελέγξεις την ζωή σου. Ολόκληρο το σύμπαν γυρίζει γύρω από εσένα και τον έλεγχο που ασκείς στον εαυτό σου.

Εξωτερικός έλεγχος. Θεωρεί πως τα εξωτερικά πράγματα εάν δεν είναι ελεγχόμενα τότε σε επηρεάζουν. Τα λάθη και η συμπεριφορά σου πηγάζουν από την συμπεριφορά των άλλων. Δεν φταις ποτέ για τα λάθη και την συμπεριφορά σου. Πάντα φταίνε οι άλλοι επειδή σε επηρεάζουν. Για παράδειγμα κατηγορείς το αφεντικό σου για τη δική του κακή απόδοση. Οι άλλοι είναι οι απόλυτα υπεύθυνοι γιατί ελέγχουν την ζωή σου. Δεν μπορείς να ασκήσω κανέναν έλεγχο στην ζωή σου και για αυτό προσπαθείς συνεχώς να ελέγχεις το περιβάλλον σου. Τότε νιώθεις πως μπορείς να ελέγχεις την ζωή σου.

*Βαθμολόγησε τον εαυτό σου από το 1 έως το 10. Πόσο έχεις τον τρόποι σκέψης ”Εσωτερικού η εξωτερικού ελέγχου”?  Βαθμολόγησε τους γονείς σου. Πόσο έχουν τον τρόπο σκέψης ”Εσωτερικού ή εξωτερικού ελέγχου”?